Kultura i Rozrywka

Odsłonięto odrestaurowaną macewę Sory Zamenhof. Niewiele osób zna jej historię

2026.08.03 12:30

W niedzielę (2 sierpnia) na cmentarzu żydowskim przy ul. Wschodniej w Białymstoku odsłonięto odrestaurowaną macewę Sory (Sary) Zamenhof – stryjenki twórcy esperanto, Ludwika Zamenhofa. Nagrobek, którego fragmenty odnaleziono podczas wcześniejszych prac na nekropolii, został poddany konserwacji dzięki współpracy Bialystok Cemetery Restoration Fund oraz Białostockiego Ośrodka Kultury.

W Białymstoku zachowało się niewiele materialnych śladów związanych z rodziną Zamenhofów. Tym większe znaczenie ma odnalezienie fragmentów zniszczonego i częściowo zatartego nagrobka Sory z domu Wiernickiej Zamenhof.

Macewa została odnaleziona podczas prac prowadzonych na cmentarzu żydowskim przy ul. Wschodniej w latach 2005–2013. Na jej pozostałości natrafił przedstawiciel amerykańskiej fundacji Bialystok Cemetery Restoration Fund (BCRF). Organizacja od lat prowadzi działania związane z porządkowaniem oraz renowacją białostockiej nekropolii.

W 2024 roku z inicjatywy BCRF przygotowano program prac konserwatorskich. Renowacja rozpoczęła się w tym roku we współpracy z Białostockim Ośrodkiem Kultury. Za odnowienie nagrobka odpowiadał Bartosz Markowski – artysta plastyk i konserwator dzieł sztuki.

Podczas niedzielnego spotkania zaprezentowano również nowe ogrodzenie cmentarza oraz bramę nekropolii. Ogrodzenie zostało sfinansowane przez Miasto Białystok, natomiast bramę ufundowała Fundacja Rodziny Nissenbaumów.

W uroczystym odsłonięciu macewy uczestniczyli m.in. Michael Schudrich – Naczelny Rabin Polski, przedstawiciele Bialystok Cemetery Restoration Fund, Wojciech Lygus z Fundacji Rodziny Nissenbaumów oraz Rafał Rudnicki, zastępca prezydenta Białegostoku. Obecna była także Magdalena Barbaś – członkini rodziny Zamenhofów, której prababcia była siostrą Ludwika Zamenhofa.

– Czuję ogromną radość i wzruszenie, że spotykamy się w tak ważnym dniu. W świecie wciąż rosnących napięć i konfliktów czujemy jeszcze większą odpowiedzialność i potrzebę, aby pielęgnować pamięć o historii i tożsamości naszego miasta, a także wspierać wszelkie inicjatywy, które służą upowszechnianiu pamięci o spoczywających na cmentarzu przy ul. Wschodniej mieszkańcach Białegostoku, którzy tworzyli to miasto – podkreśla dr Martyna Faustyna Zaniewska, dyrektorka Białostockiego Ośrodka Kultury.

Ważnym punktem wydarzenia było oprowadzanie historyczne po cmentarzu żydowskim. Poprowadziła je dr Heidi M. Szpek – tłumaczka, historyczka, emerytowana profesor Central Washington University oraz wiceprzewodnicząca Bialystok Cemetery Restoration Fund. Badaczka od dwudziestu lat zajmuje się żydowskimi inskrypcjami nagrobnymi na Bagnówce oraz w całym regionie.

Bialystok Cemetery Restoration Fund, założona w 2016 roku przez Amy i Josha Degenów oraz Paulę i Howiego Flaglerów, od lat angażuje wolontariuszy z Polski, Stanów Zjednoczonych, Izraela, Niemiec oraz Kanady w prace porządkowe i renowacyjne na cmentarzu. Do tej pory organizacja odrestaurowała ponad 3500 nagrobków oraz udokumentowała informacje z ponad 5000 płyt nagrobnych.

Sora Zamenhof pozostaje postacią, o której zachowało się niewiele informacji. Nie są znane dokładne daty jej urodzin ani śmierci. Wiadomo jednak, że około 1857 roku została żoną Josela Wolfa Zamenhofa, brata Marka Zamenhofa – ojca Ludwika Zamenhofa. Była matką siedmiorga dzieci: Chajki, Lejzora, Fabiana, Jankiela, Rebeki, Frejdy i Salomona.

Odnowienie macewy pozwoliło zachować kolejny ślad historii rodziny Zamenhofów oraz białostockiej społeczności żydowskiej.

Projekt został dofinansowany ze środków Stowarzyszenia Żydowski Instytut Historyczny w Polsce. Partnerem przedsięwzięcia jest Bialystok Cemetery Restoration Fund. Inwestycję wsparły Miasto Białystok oraz Fundacja Rodziny Nissenbaumów.